به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «کردتودی»، اقتصاد ایران در سال‌های اخیر بیش از آنکه با یک مسئله منفرد مواجه باشد، درگیر مجموعه‌ای از عوامل درهم‌تنیده داخلی و خارجی است؛ از محدودیت‌های تجارت و دسترسی مالی گرفته تا تورم، کاهش قدرت خرید، ناپایداری مقررات، ضعف سرمایه‌گذاری و دشواری پیش‌بینی آینده برای فعالان اقتصادی، در چنین شرایطی، تقلیل همه این مسائل به یک متغیر، اگرچه ممکن است تحلیل را ساده‌تر کند، اما لزوماً تصویر دقیق‌تری از واقعیت اقتصاد ارائه نمی‌دهد.

در این میان، تحریم به عنوان یک متغیر مهم خارجی، از مسیر افزایش هزینه مبادلات، محدود کردن دسترسی به بازارها و منابع مالی و ایجاد اختلال در برخی زنجیره‌های تأمین، بر محیط کسب‌وکار اثر می‌گذارد؛ اما پرسش مهم‌تر این است که اقتصاد داخلی چگونه با این فشارها مواجه می‌شود.

تفاوت میان اقتصادی که در برابر شوک خارجی به سرعت دچار اختلال می‌شود و اقتصادی که توان جذب، سازگاری و بازسازی دارد، تا حد زیادی به کیفیت سیاست‌گذاری، بهره‌وری، زیرساخت‌ها، تنوع تولید و میزان پیش‌بینی‌پذیری محیط اقتصادی بازمی‌گردد.

از همین منظر، مفهوم «اقتصاد مقاومتی» را می‌توان فراتر از ادبیات شعاری و در قالب یک مسئله مشخص سیاست‌گذاری بررسی کرد، اقتصاد کشور تا چه اندازه توان تحمل شوک و بازگشت به مسیر تولید را دارد؟ پاسخ به این پرسش تنها به میزان منابع مالی یا حجم تولید وابسته نیست؛ بلکه به عمق زنجیره‌های ارزش، توان بنگاه‌ها، سرمایه انسانی، فناوری، صادرات، زیرساخت و کیفیت حکمرانی اقتصادی نیز ارتباط دارد.

اقتصادی که بتواند ارزش افزوده بیشتری در داخل ایجاد کند و وابستگی خود را به حلقه‌های شکننده زنجیره تأمین کاهش دهد، ظرفیت بیشتری برای مواجهه با بحران خواهد داشت.

این بحث در سطح شهرستان نیز اهمیت پیدا می‌کند، بیجار مجموعه‌ای از ظرفیت‌های کشاورزی، معدنی، گردشگری، خدماتی و انسانی دارد، اما وجود ظرفیت به معنای بالفعل شدن آن نیست.

مسئله اصلی توسعه محلی این است که چرا بخشی از ظرفیت‌های موجود هنوز به سرمایه‌گذاری، اشتغال پایدار و ارزش افزوده تبدیل نشده و چه موانعی در مسیر شکل‌گیری زنجیره‌های کامل تولید و خدمات قرار دارد، از این منظر، نسخه توسعه اقتصادی هر شهرستان باید بر اساس مزیت‌های واقعی، زیرساخت‌ها، محدودیت‌ها و ویژگی‌های نیروی انسانی همان منطقه طراحی شود.

در همین چارچوب شهرام سبزی‌خانی کارشناس اقتصادی، در گفتگوی تفصیلی به بررسی نسبت تحریم و مشکلات داخلی اقتصاد، الزامات اقتصاد مقاومتی، پیامدهای اجتماعی فشارهای معیشتی، نقش رسانه و دانشگاه در مواجهه با مسائل اقتصادی و ظرفیت‌های توسعه‌ای شهرستان بیجار پرداخته است.

کردتودی: برای شروع، آیا می‌توان تحریم را مهم‌ترین عامل مشکلات اقتصادی ایران دانست؟

شهرام سبزی‌خانی: تحریم بدون تردید یکی از متغیرهای مهم و اثرگذار بر اقتصاد ایران است و نمی‌توان آثار آن را نادیده گرفت.

محدودیت در تجارت خارجی، دشواری دسترسی به منابع مالی، افزایش هزینه مبادلات و اختلال در برخی زنجیره‌های تأمین، بخشی از پیامدهای تحریم هستند. اما اگر بخواهیم همه مشکلات اقتصادی را فقط با تحریم توضیح دهیم، تحلیل ما ناقص خواهد بود.

کردتودی: یعنی بخشی از مشکلات را باید در داخل کشور جست‌وجو کرد؟

سبزی‌خانی:  بخشی از مسائل به ساختار و نحوه مدیریت اقتصاد داخلی مربوط می‌شود.

برای مثال، ناپایداری قوانین، طولانی بودن فرآیندهای اداری، تصمیم‌های متناقض، ضعف بهره‌وری و نبود پیش‌بینی‌پذیری می‌تواند فعالیت اقتصادی را دشوار کند، این مسائل حتی در شرایطی که اقتصاد با فشار خارجی مواجه نباشد نیز می‌تواند مانع تولید و سرمایه‌گذاری شود.

کردتودی: پس راه‌حل را نباید فقط در رفع تحریم‌ها جست‌وجو کرد؟

سبزی‌خانی: تحریم یک واقعیت بیرونی است، اما نحوه مدیریت آثار آن در داخل تا حد زیادی به سیاست‌گذاری داخلی بستگی دارد.

 سیاست درست این نیست که اثر تحریم را انکار کنیم یا تمام مشکلات را به تحریم نسبت دهیم، باید همزمان دو مسیر را دنبال کنیم؛ یکی کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد در برابر فشارهای خارجی و دیگری اصلاح ضعف‌ها و ناکارآمدی‌های داخلی.

کردتودی: وقتی از «اقتصاد مقاومتی» صحبت می‌کنیم، دقیقاً از چه اقتصادی حرف می‌زنیم؟

سبزی‌خانی: اقتصاد مقاومتی را نباید صرفاً به عنوان یک شعار یا مجموعه‌ای از اقدامات کوتاه‌مدت دید.

سؤال اصلی این است که اقتصاد کشور در برابر یک شوک خارجی یا داخلی چقدر توان مقاومت، سازگاری و بازسازی دارد.

اقتصادی مقاوم‌تر است که وقتی با یک بحران مواجه می‌شود، بتواند با کمترین آسیب خود را با شرایط جدید تطبیق دهد.

کردتودی: چه عواملی چنین ظرفیتی را ایجاد می‌کند؟

سبزی‌خانی: تنوع تولید، تکمیل زنجیره‌های ارزش، توان صادراتی، دسترسی به فناوری، سرمایه انسانی، زیرساخت مناسب و کیفیت حکمرانی اقتصادی از عوامل مهم هستند، اگر اقتصاد به چند منبع محدود درآمدی وابسته باشد، طبیعی است که در برابر شوک‌ها آسیب‌پذیرتر شود.

کردتودی: بنابراین افزایش تولید به تنهایی کافی نیست؟

سبزی‌خانی: افزایش تولید زمانی ارزش اقتصادی پایداری ایجاد می‌کند که بازار، زیرساخت، سرمایه‌گذاری، بهره‌وری و زنجیره توزیع نیز متناسب با آن توسعه پیدا کند، ممکن است تولید یک محصول افزایش پیدا کند، اما اگر فرآوری، بسته‌بندی، بازاررسانی یا صادرات آن مشکل داشته باشد، بخش زیادی از ارزش افزوده از بین برود.

کردتودی: مشکلات اقتصادی چه ارتباطی با مسائل اجتماعی دارند؟

سبزی‌خانی: ارتباط بسیار نزدیکی وجود دارد، فشار اقتصادی اگر کوتاه‌مدت و محدود باشد یک مسئله است، اما وقتی فشار معیشتی استمرار پیدا کند، آثار آن می‌تواند از حوزه اقتصاد فراتر برود و بر رفتار مردم، اعتماد عمومی و امید اجتماعی تأثیر بگذارد.

کردتودی: در این شرایط نقش رسانه چیست؟

سبزی‌خانی: رسانه در چنین شرایطی مسئولیت سنگینی دارد،  نه باید مشکلات واقعی مردم را پنهان کند و نه با بزرگ‌نمایی یا ارائه تصویر ناقص، فضای اضطراب و ناامیدی ایجاد کند، رسانه حرفه‌ای باید واقعیت را ببیند، سؤال بپرسد، مطالبه کند و در عین حال از ساده‌سازی مسائل پیچیده اقتصادی پرهیز کند.

کردتودی: منظورتان از ساده‌سازی چیست؟

سبزی‌خانی: مثلاً وقتی قیمت یک کالا افزایش پیدا می‌کند، رسانه نباید فقط عدد جدید را اعلام کند و پرونده را ببندد، باید بررسی کند چرا قیمت افزایش یافته، چه سهمی مربوط به هزینه تولید است، چه عواملی در حمل‌ونقل یا توزیع مؤثر بوده، سیاست‌های ارزی چه نقشی داشته و در نهایت کدام دستگاه مسئول تنظیم یا نظارت بر آن است.

کردتودی: دانشگاه در این میان چه نقشی می‌تواند داشته باشد؟

سبزی‌خانی: دانشگاه باید بیشتر به سمت مسئله‌محوری حرکت کند، اگر دانشگاه صرفاً مقاله تولید کند و نشست برگزار شود اما خروجی آن به حل مسائل واقعی جامعه متصل نباشد، بخشی از ظرفیت خود را از دست داده است.

کردتودی: این مسئله برای شهرستانی مانند بیجار چه معنایی دارد؟

سبزی‌خانی: بیجار باید مسائل اقتصادی خودش را با ویژگی‌های خودش بررسی کند، نسخه‌ای که برای یک شهر صنعتی نوشته می‌شود الزاماً برای یک شهرستان با ظرفیت بالای کشاورزی یا معدنی مناسب نیست.

کردتودی: به نظر شما مهم‌ترین ظرفیت‌های اقتصادی بیجار چیست؟

سبزی‌خانی: کشاورزی، معدن، گردشگری، صنایع‌دستی، خدمات و نیروی انسانی را می‌توان از ظرفیت‌های مهم شهرستان دانست؛ اما مسئله فقط شناسایی ظرفیت نیست، باید دید چرا بخشی از این ظرفیت‌ها هنوز به ثروت، اشتغال و ارزش افزوده پایدار تبدیل نشده‌اند.

کردتودی: در حوزه کشاورزی، چه مشکلی را باید جدی‌تر گرفت؟

سبزی‌خانی: نباید کشاورزی را فقط از منظر میزان تولید ببینیم، اگر محصول تولید شود اما فرآوری، بسته‌بندی، سردخانه، بازاررسانی و صادرات مناسب وجود نداشته باشد، تولیدکننده سهم محدودی از ارزش نهایی محصول خواهد داشت.

کردتودی: یعنی باید از خام‌فروشی عبور کرد؟

سبزی‌خانی: یکی از مسائل مهم همین است، هرچه بتوانیم زنجیره ارزش را در منطقه کامل‌تر کنیم، سهم بیشتری از ارزش اقتصادی در همان منطقه باقی می‌ماند. این موضوع درباره محصولات کشاورزی بیجار نیز قابل بررسی است.

سبزی‌خانی: فعالیت معدنی می‌تواند ظرفیت اقتصادی مهمی باشد، اما استخراج ماده معدنی به تنهایی پایان مسیر نیست، باید پرسید چه میزان از فرآوری، صنایع پایین‌دستی و ارزش افزوده در منطقه ایجاد می‌شود و چه میزان از آن خارج از شهرستان باقی می‌ماند.

اگر ماده معدنی استخراج شود اما بخش عمده فرآوری و ارزش افزوده در خارج از منطقه انجام شود، طبیعتاً سهم منطقه از این ظرفیت محدود خواهد بود، بنابراین در سیاست‌گذاری اقتصادی شهرستان باید به صنایع پایین‌دستی و ایجاد پیوند میان معدن، صنعت و خدمات توجه شود.

کردتودی: گردشگری بیجار چطور؟ آیا این بخش می‌تواند در اقتصاد شهرستان نقش بیشتری داشته باشد؟

سبزی‌خانی: ظرفیت گردشگری وجود دارد، اما ظرفیت به خودی خود به درآمد تبدیل نمی‌شود. برای این کار باید زیرساخت، معرفی حرفه‌ای، خدمات مناسب، حمل‌ونقل و ارتباط میان گردشگری و کسب‌وکارهای محلی شکل بگیرد.

گردشگر باید بتواند از خدمات اقامتی، غذایی، صنایع‌دستی، حمل‌ونقل و سایر خدمات محلی استفاده کند. در این صورت گردشگری می‌تواند به یک زنجیره اقتصادی تبدیل شود، نه اینکه صرفاً به بازدید از یک جاذبه محدود بماند.

انتهای خبر/